Het verleden is kwetsbaar. Het ligt verscholen in een vergeelde brief op zolder. In een kleine gedenksteen op het trottoir. In een doosje vol handgeschreven recepten uit een hongerwinter. Het verleden praat niet terug als het iets gevraagd wordt. Het weert zich niet tegen onverschilligheid of misinformatie. Het verleden is slechts zo levend als de mensen die het in leven houden.
Beeld: © GettyImages - Dean Mouhtaropoulos
En juist daarin speelt Stichting WO2Net een cruciale rol. Met hun expertise horen de vijftien medewerkers tot een van de hoeders van dat geheugen; zij zorgen ervoor dat de herinnering aan de Tweede Wereldoorlog niet vervaagt, door organisaties in de sector te ondersteunen bij het bereiken van hun publiek. Ook brengen zij talloze archieven en collecties samen op één digitale plek – Oorlogsbronnen.nl – zodat iedereen, van algemeen geïnteresseerden tot documentairemakers en schrijvers, op toegankelijke wijze betrouwbare informatie over de Tweede Wereldoorlog kan vinden.
Polarisatie en verharding
En dat is belangrijk, want de herinneringscultuur staat voor een kantelpunt. De laatste directe ooggetuigen verdwijnen, terwijl de spanningen in onze maatschappij toenemen. Christjan Knijff, directeur van de stichting, vertelt dat leren van de geschiedenis één van de belangrijkste pijlers is onder WO2Net. “Inzicht in hoe mensen toentertijd tegenover elkaar kwamen te staan, helpt ons in het huidige debat. Ook nu neemt polarisatie toe en verharden meningen en posities.” De kennis van de geschiedenis biedt weliswaar geen garanties dat we oude fouten niet herhalen, maar geeft wel de middelen om die reflexen op tijd te herkennen.
Toch verslapt de aandacht voor de Tweede Wereldoorlog vooralsnog niet. Integendeel. Met een oorlog op het Europese continent die beangstigend dichtbij voelt, is het verleden niet langer iets abstracts. Christjan ziet dat aan de aanhoudende opkomst bij herdenkingen en Bevrijdingsfestivals. “En aan de vele babyboomers die na hun pensioen in hun eigen familiegeschiedenis duiken, zoals via Oorlogsbronnen.nl.”
Is de sleutel tot het beschermen van het verleden voldoende mensen vinden die hun eigen ik-vorm als stem lenen aan de geschiedenis?
Daarbij blijft het een uitdaging om ook jongere generaties mee te nemen, maar ook daar vinden organisaties in de wo2-sector creatieve oplossingen voor. En WO2Net helpt vervolgens de geleerde lessen bekend te maken bij de rest van de sector. “Bij de organisatie In Mijn Buurt gaan kinderen in gesprek met overlevenden. Vervolgens vertellen de kinderen hun verhaal in de ik-vorm door, alsof het henzelf is overkomen. Dat maakt op iedereen een diepe indruk. Zeker als je bedenkt dat de overlevenden destijds niet veel ouder waren dan deze kinderen.”
Is dat de sleutel tot het beschermen van dat kwetsbare verleden? Voldoende mensen vinden die in de schoenen van een ander durven te gaan staan en hun eigen ik-vorm als stem lenen aan de geschiedenis? Christjan stipt aan dat er meer voor nodig is. Geschiedenis kent vele stemmen, en een aantal daarvan treedt pas nu — ruim tachtig jaar later — uit de schaduw. Zoals de vergeten verhalen van psychiatrische patiënten, mensen met een verstandelijke beperking en de homoseksuele slachtoffers van het regime.
Beeld: © Stichting WO2Net / Mieke Wijnen
Meerstemmigheid
“Afgelopen Dodenherdenking op de Dam was het voor het eerst dat een vertegenwoordiger van de Sinti- en Romagemeenschap sprak. Hun verhaal is decennialang onvoldoende gehoord.” WO2Net zet zich actief in om organisaties te steunen die juist deze onderbelichte perspectieven voor het voetlicht brengen. Zo helpen ze het Indisch Herinneringscentrum met het platform Onsland.nl ruimte te geven aan de gelaagde, koloniale geschiedenis in Nederlands-Indië. Het nodigt uit tot reflectie over de bril waarmee we naar het verleden kijken, want een eendimensionale blik schiet vaak tekort. “We merken dat er nu aandacht is voor de meerstemmigheid en andere perspectieven, zoals daderschap, met de recente biografie over Anton Mussert. Daar organiseren we dan een bijeenkomst over voor de sector en geïnteresseerden in de Tweede Wereldoorlog.”
De Kaderregeling-subsidie van DUS-I en het ministerie van VWS helpt WO2Net om een drijvende kracht te zijn achter deze ontwikkelingen. Het stelt de stichting in staat om al die afzonderlijke hoeders van het erfgoed bij elkaar te brengen. Met de digitale platforms die zij ontwikkelen en beheren, zoals Oorlogsbronnen.nl, zorgen ze dat informatie niet langer versnipperd achter gesloten deuren blijft, zodat het verleden doorzoekbaar wordt voor wie antwoorden zoekt. Het helpt om ontmoetingen te organiseren waar makers, onderzoekers en verhalenvertellers ervaringen uitwisselen. Het helpt, kortom, om het verleden te beschermen door het een stem te geven in het heden.